osmanlı imparatorluğunda gümrükler ve şehbenderlik

osmanlı’da gümrükler her zaman önemli olmuş ve hiçbir zaman tımar ve zeamete bırakılmamıştır, vakıflara bırakıldığına dair de bir kayıt yoktur. gümrüklerden elde edilen gelirler devlet hazinesinin önemli gelir kaynaklarındandı. iltizamın çıkışıyla iltizama verildiği görülür ama yinede önemini yitirmemiştir. yabancı devletlere ihraç edilen veya yabancı devletlerden ithal edilen mal ve eşyalardan ve osmanlı’nın bir iskelesinden diğer bir iskelesine deniz yoluyla veya bir şehir veya kasabasından diğerine kara yoluyla nakledilen mallardan gümrük vergisine tabi idi. böylece hem iç ticaretten hem de dış ticaretten vergi alınırdı. gümrük vergisi bir malın nakliyle ilgilidir. yani bir yerde üretilip orada tüketilen bir maldan gümrük vergisi alınmazdı. gümrükler iç ve dış olmak üzere ikiye ayrılırdı. iç gümrükler 1900’lere kadar osmanlı hazinesinin önemli gelir kaynaklarından biri olma özelliğini korumuştur. iç gümrükler 1843’te kaldırılmıştır.
dış gümrüklerde ise kapitülasyon politikası ile mali ve siyasi amaçlar güdülüyordu. mali amaç transit ve dış ticaretten gümrük vergileri olarak hazineye katkı sağlamak bunun yanında ticareti akdeniz havzasında tutmaya çalışmaktı. siyasi amaç ise osmanlı’nın kendi çıkarları için batılı devletlere imtiyazlar vererek bunları birbirine karşı kullanmaktı. ancak kapitülasyonlar devlet zayıflayınca aleyhte işlemeye başlamıştır. batılılar osmanlı’yı hammadde alma ve mamul sürüm sahası olarak görmeye başlamıştı. kapitülasyonlardan kurtulmak için çeşitli girişimlerde bulunulmuş ancak lozan antlaşması’nda kaldırılabilmiştir.